• تاريخ: پنج شنبه 21 مهر 1390

چگونه می توانیم در زندگی خود ، آثار دعا را احساس کنیم ؟


           

پرسش:

چگونه می توانیم در زندگی خود ، آثار دعا را احساس کنیم ؟

 جواب

در فرهنگ دینی دعا دارای تاثیرات متعددی است که به مهم ترین آنها اشاره میشود:

 1. برآورده شدن خواستها :برآوردن دعا در خصوص خواستهای مادی و معنوی آدمی یکی از اثرات مهم دعا به شمار میرود. تاثیر دعا در این امر چندان چشم گیر است که رسول مکرم اسلام بدان توصیه اکید کرده اند.[1] حتی به فرموده امام باقر (ع) حوائج کوچک و نیازهای صغیر را نیز با دعا از خدا بخواهید.[2] حضرت علی (ع) نیز در وصیت خود به فرزندش امام حسن مجتبی (ع) می فرماید:« پس حاجت خود بدو نمایی و آن چه در دل داری پیش او گشایی،  و از گنجینه های رحمت او آن را خواهی که بخشید نش از جز او نیاید : از افزون مدت زندگانی و تندرستی ها و فراوانی روزی ها».[3] در فرهنگ دینی ــ ملی نیز این آموزه ترویج شده است که از طریق نیایش بسیاری از امور که راه طبیعی دست یافتنی نیست ، محقق می گردد.چون شعیبی کو که تا او از دعا                    بحــــــر کشتی خاک سازد کوه رااز نیاز و اعتقاد آ ن   خلیـــــــل                    گشت ممکن امر صعب و مستحیلیا به دریوزه مقوقس از رسول             سنگلاخی مزرعی شد بالاصــول [4] 2. بخشودگی گناه :براثر دعای حقیقی و واقعی گناه انسان بخشوده می شود چنانچه علی (ع) فرمودند:« آن که در دعا مخلص باشد از دست یابی به یکی از سه چیز محروم نخواهد شد: گناهی که بخشیده شده باشد ، خیری که پیش افتاده باشد یا شری که به تاخیر افتد».[5] مضامین بسیاری از دعاها نیز که در آن درخواست عفو و بخشش گناهان خواسته شده است مانند دعای کمیل ، دعای افتتاح ، مناجات شعبانیه و… حکایت گر این حقیقت است که یکی از اثرات مهم دعا، بخشودگی از گناه است. چنانکه رسول خدا می فرماید : « هیچ دعایی بی اثر نمی ماند و لا اقل کفاره بعضی از گناهان واقع می شود».[6] 3. سکون و آرامش :دعا حالت انس و الفت روح و حصول آرامش و سکون برای جان آدمی به ارمغان می آورد. در واقع دعا بر اثر پالایش باطن ، صفای قلب آورده و اندوه های مزاحم را زدوده و بر اثر آن سکون و آرامش بر نفس انسان حاکم می شود. از آنجا که در دعا، گویا آدمی مشتاق و دوست نزدیک و هم راز خود را یافته و از دیدارش خوشحال و از سخن گفتن با او لذت می برد ، مشکلاتش را با کمال اطمینان در میان می گذارد و پرده از  رازهای دل برمی دارد و بر اثر آن به تزکیه نفس و سکون وآرامش چشم گیری میرسد مانند اینکه می گوید: « یا شفیق ، یارفیق، یا رکنی الوثیق ، یا جاری اللصیق»[7] ؛ « ای مهرورزم ای دوست و رفیقم ای پشتیبان مورد اعتمادم ای همسایه وابسته به روحم».  یا درمناجات محبان می خوانیم : « … من ذاالذی ذاق حلاوة المحبتک فدام منک بدلا و من ذاالذی انس بقربک فاتبغی عنک حولا …» ؛ « خدایا کیست آنکه شیرینی محبت تو را بچشد و دیگری را به جای تو برگزیند؟ وانس چه کسی از نزدیکی تو محبوبتر است تا دوری تو را بجویم؟…». ذکر حق ، پاک است چون پاکی رسید                 رخت بر بندد ، برون آید پلــــــیدمی گریزد  ضــــــدها از  ضـــــــدها            شب گریزد چون برافروزد ضیاچون در آید نام پاک انـــــــــدر دهان       نی پلیدی مانـــــد و نی انــــدهان [8] 4. تعلیم معارف دینی :معصومان به دلیل انکه تو جمال وحی یعنی قران اند ، همواره به تعلیم و تربیت پیروان حق و بیان حق و معارف دین همت داشتند. ازاین رو در قالب دعا و زیارت مأثوره مباحثی در توحید و صفات الهی ، نبوت و پیامبر شناسی ، امامت و رهبری ، تاریخ زندگی خویش و بیان مظلومیتها و رنجهای خویش ، افشای ستمهای حاکمان جنایت پیشه ، معارف اخلاقی و شیوه های زندگی بیان کرده اند. بنا براین می توان با توجه به محتوای بسیاری از دعاها و زیارات ، یکی از اثرات آن را تعلیم معارف دینی تلقی کرد. شاید به جهت همین وجهه دعا باشد  که علی (ع) می فرماید :« الدعاء مفاتیح الجنان و مقالید الفلاح »[9] ؛ « دعا کلیدهای بهشت و گردنبند رستگاری است». این دعا هم بخشش و تعلیم توست        گرنه در گلخن گلستان ازچه رستبه جهت اهمیت موضوع و غفلت از آن، در این مجال اندک کوشش می کنیم تا شعارهای کوتاهی از آن را فراروی خوانندگان قرار دهیم: 1-4. خداشناسی ؛ در متون دعایی مباحث گوناگونی از خداشناسی مطرح گشته است. این مطالب در حدی است که می توان کتابهای متعددی پیرامون آن نگاشت. پرداختن به مساله مهمی چون اسماء و صفات الهی در دعاهای مختلف ، مانند دعای جوشن کبیر که خدارا با هزار اسم و صفت جلوه داده است تا دعاکننده او را با هزار دیده تماشا کند ودراین راستا هم معرفتش بیشتر گردد وهم کوشش کند تا خویش را به آن صفات متصف گرداند.به بیان دیگر ، دعای جوشن کبیر سفره ای است که مهمانان آن با هزار نوع غذای توحیدی پذیرایی می شوند. در این دعای شریف مساله توحید ، قدم و حدوث، علم خداوندمتعال ، اراده حضرت حق ، قدرت و عمومیتش  و...  به خوبی مطرح گشته است.[10] موضوع اثبات خدا به بهترین وجهی در دعاهای گوناگون طرح شده است: از جمله در دعای ابوحمزه ثمالی که می خوانی: « بک عرفتک و انت دللتنی و دعوتنی الیک و لولا انت لم ادرما انت » ؛ « تو را به تو شناختم  و تو مرا بر وجود خود دلالت فرمودی و به سوی خویشم خواندی ، اگر تو نبودی ، نمی دانستم که چیستی».یا در دعای صباح امیر المومنین (ع) :« یا من دل علی ذاته  بذاته  و تنزه عن مجانسة مخلوقاته  » ؛ « ای خدایی که هستی اش دلیل هستی اوست و ذات پاکش منزه از جنسیت به مخلوقات اوست».یا در داعی عرفه امام حسین (ع) :« کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر الیک ایکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک متی غبت حتی تحتاج الی دلیل یدل علیک و متی بعدت حتی تکون الاثار هی التی توصل الیک عمیت عین لاتراک ...» ؛ « چگونه من به آثاری که در وجود خویش محتاج تواند، بر وجودت استدلال کنم ، آیاموجودی غیر تو ظهوری دارد که در آن ظهور و پیدایی تو نیست تا او سبب پیدایی تو شود؟ توکی از نظر پنهانی  تا به دلیل و برهان محتاج باشی  وکی از ما دور شدی تا آثار و مخلوقات ما را به تو نزدیک سازد ، کور باد چشمی که تو را نمی بیند....» . در دعای صحیفه سجادیه  از امام سجاد(ع) به مباحث مهمی در خداشناسی چون : توصیف ناپذیری خدا [11] ، عدم امکان رویت [12] ، فراتر از اوهام و ادراک بشر [13] ، نامحدود و غیر متناهی بودن او[14] ، ازلی و ابدی بودن خداوند[15]و توحید [16] به خوبی اشاره شده است . 2-4. معصوم شناسی ؛ ادعیه و زیارات ، معصومان و ائمه اطهار رابه خوبی با جلوه های گوناگون معرفی کرده تا دعاکننده و زائر از دریچه های مختلف آنان را تماشا کند و سپس آنان را الگو و اسوه خویش قرار دهد و با تأسی به آنها بر تعالی وتکامل خود دست یازد. در دعای ندبه به خوبی اوصاف گوناگون معصومان  در حوزه عصمت ، علم ، منزلت و جایگاه واقعی آنان مطرح شده[17] و آنگاه با بهترین بیان ولایت امیر المومنین و فرزندان او را ارائه کرده است و سپس بعد از آنکه ائمه را توصیف کرده : « صالح بعد صالح ، و صادق بعد صادق ، این السبیل بعد السبیل؟  این الخیرة بعد الخیرة ؟ این الشموس الطاعة ؟ این الاقمار المنیرة ؟ این الانجم الزاهرة ؟ عین اعلام الدین و قواعد العلم » ؛ « پاکیزگان عالم یکی پس از دیگری و راستگویان یکی پس از دیگری ؟ کجا رفتند آن راه های فلاح و رستگاری؟ کجا رفتند آن نیکمردان یکی پس از دیگری؟ کجا رفتند خورشیدهای فروزان و ماه های درخشان و ستارگان تابان؟ کجا رفتند نشانه های دین و بنیانهای معرفت ؟» امام زمان (عج) را با31 وصف برجسته  به ما معرفی نموده است ، همچون : بقیة الله ،قاطع ریشه ستمگر ، منتظر ، امید ذخیره ، احیاگر دین ، درهم کوبنده قدرت تجاوزگران ، گرامی دارنده دوستان خدا، گرد آورنده کلمه تقوی و باب رحمت ، مصلح پریشانی ها و…. زیارت جامعه کبیره نیز سفره ای است که مهمانان آن با انواع گوناگون غذاهای امام شناسی مورد تکریم قرار می گیرند. امام هادی (ع) در آغاز این زیارت ائمه را با حدود 57 وصف ، توصیف کرده است ، اوصافی مانند: میزبانان فرشتگان ، محل هبوط وحی ، سرچشمه های رحمت ، گنجینه های علم ، سفره داران کرامت، رهبران الهی جامعه ، سیاست مداران بندگان ، پایه های آرامش زمین ، درهای ایمان ، امنای الهی ، امامان نور ، نشانه های تقوا و… وآنگاه به خوبی شأن و جایگاه آنان را در جهان هستی بر شمرده و چگونگی ارتباط با آنان را خاطر نشان ساخته است. بی جهت نیست که تاکنون بیش از 20 شرح بر این زیارت نگاشته شده است.[18] 3-4. آموزه های اخلاقی ؛ از آنجاکه متخلق شدن به اخلاق الهی وخدایی شدن انسانها هدف رسالت انبیای الهی است [19] ، در ادعیه مأثوره به آموزه های اخلاقی توجه ویژه ای شده است و محتوای دعاهای منقول پر است از تعالیم اخلاقی ، مثلاً در دعای مکارم الاخلاق که برای در خواست ایمان و صفات فاضله و اعمال صالحه می باشد به آموزه های گران سنگ اخلاقی مانند: بهترین نیت یا خلوص ، بهترین عمل یا عمل صالح ، عزت نفس ، بندگی خداوند ، دوری از عجب و فساد ، ایجاد کار خیر برای مردم ، دگردوستی یا بشر دوستی ، دوری از فخر فروشی ، حب و بغض ، اصلاح خصلتهای ناپسند ، صله رحم و... اشاره شده است. [20] در دعایی که از امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه [21] در خصوص پناه بردن به حق از اخلاق ناپسند نقل شده است بیش از 30 خلق و صفت رذیله مطرح شده است مانند : حرص ، غضب ، حسد ، شهوت رانی ، غفلت، عصبیت،  پیروی از هوای نفس ، کوچک شمردن معصیت ، تحقیرتهیدستان ، یاری ستمگران ، ارزوهای طولانی و … 4-4.آموزه های عرفانی ؛ در این خصوص نیز دعاها و زیارات آدمی را مبهوت می سازد. مطالبی که در این ساحت از معصومان نقل شده است تنها برای اهلش قابل درک و فهم می باشد. کسانی که با ریاضت های شرعی به مقامات بالا و والایی نائل آمده  و در حد خود قدرت دریافت حقایق یا مناجات پانزده گانه به خصوص مناجات مشتاقان ، مریدان ، محبان ، ذاکران ، عارفان و زاهدان را داشته اند. مانند دعای امیر المومنین در نیمه شعبان که به مناجات شعبانیه معروف است: « الهی هب لی کمال الانقطاع الیک و انر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک ، حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی العدل الغظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسک » ؛ « [ خدایا بریدن از همه چیز و گرویدن به سوی تو نهایت آرزوی من است] چنین انقطاعی به من عطا فرمایی و دیگران دلهای ما را به روشنی آن دیدگاه که به سوی تو نظر کند  چندان بر افروز که دیدگان دلها حجابهای تو را پاره کند و به کان بزرگی بپیوندد و ارواح ، به عزت قد س تو در آمیخته گردد».یا در دعای ابو حمزه ثمالی می خوانی: « ولئن ادخلتنی النار اهل النار بحبی لک » ؛ « واگر به دوزخم فرستی ، دوزخیان را از دوستی تو با خبر خواهم کرد».  ونیز : « اللهم انی اسئلک ان تملاء قلبی مبالک قضیة منک و تصدیقاً بکتابک و ایماناً بک و فرقاً منک و شوق الیک یا ذو الجلال و الاکرام ، حبب الی لقائک و احبب لقا ئی » ؛ « خداوندا از تو می خواهم دلم را از دوستی ، هراس ، عقیده و ایمان ، اندوه جدایی و شوق دیدارت سرشار ساز ، ای پروردگار بخشنده و بزرگوار بگذار تا تو را ببینم و تو نیز دیدارم را پذیرا باش».  یا در دعای کمیل زمزمه می کنی :« الهی و سیدی ومولای وربی ، صبرت علی عذابک فکیف اصبر علی فراقک » ؛ « ای خدای من و ای سرور و ای مولا و پروردگارم ! گیرم بر عذابت شکیبایی کنم ، اما چگونه با دوری تو بردبار باشم». یا در دعای عرفه این جمله ها را از زبان سید الشهداء می خوانیم: « منک اطلب الوصول الیک و بک استدل علیک فاهدنی بنورک الیک و اقمنی بصدق العبودید بین یدیک » ؛ « ای خدایا از تو می خواهم رسیدن به تو را ، و می خواهم تو خود دلیل من به سوی خود باشی ، پس مرا به نور خودت به خودت هدایت کن ، و مرا به صدق عبودیت در پیشگاه خود ثابت قدم نگه دار ». در این فرازها به آموزه های عرفانی چون : وصول ، حب لقا، شوق ، خشیت ، صدق عبودی، بصیرت قلب ، نور و…. به خوبی اشاره شده است. 5-4. آموزه های سیاسی؛ دعاها و زیارات یکی از بهترین منابع روایی وقایع تاریخی اند واین مساله در خصوص سیاست و حکومت برجسته تراست. در واقع اهل بیت در قالب دعاها و زیارات حوادث تاریخی را برای ما به خوبی گزارش کرده و از ظلم و ستم بیدادگران ومظلومیت خویش پرده برداشته اند. در فرازهای آغازی دعای ندبه به مساله ولایت علی (ع) و حادثه غدیر خم و جایگاه اهل بیت پس از نبوت اشاره شده است که یکی از مهم ترین رخدادهای صدر اسلام است.[22] یا در دعای چهاردهم صحیفه سجادیه که امام زین العابدین به خوبی و به وضوح ستم های دوران خود را برای ما در قالب دعا  واگویه کرده است.[23] یا در زیارت عاشورا که از امام باقر نقل شده است ، به روشنی ظلم ظالمان  نسبت به امام حسین و یاران با وفایش مطرح گشته است.[24]

6-4: آموزه های دیگر؛ در مقابل متون دعایی و زیارتی آموزه های دیگری چه در حوزه اعتقادات و چه در ساحت چگونه زیستن آمده است که شمارش آنها میسور نیست وتنها به پاره ای از این موارد اشاره می شود:

 1-6-4. در دعایی که پیامبر اسلام در نیمه شعبان می خواندند، این فراز آمده است : « ولا تجعل مصیبتنا فی دیننا » ؛ « خداوندا مصیبت ما را در دین ما قرار مده » . این نشان می دهد که اعظم مصائب ، مصیبت عقیدتی است. 2-6-4. در دعای مکارم الاخلاق امام سجاد می فرماید : « ولا ترفعنی فی الناس درجة الاحططتنی عند نفسی  مثلها و لا تحدث لی عزاً ظاهراً الا احد ئت لی ذلة باطنة عند نفسی بقدرها » ؛ « و درجه و مرتبه مرا نزد مردم بلند مگردان مگر آنکه مرا به همان اندازه نزد خودم پست گردانی و عزتی آشکار برایم ایجاد مکن ، مگر به همان اندازه در باطنم خاکسار سازی » این فراز حکایتگر این آموزه است که باید برون و درون آدمی متوازن باشد.

3-6-4. فرازهایی از دعای ابوحمزه ثمالی چگونه زندگی کردن را بر آدمی می آموزد، مثل این فراز : « واجعلنی ممن اطلت عمده و حسنت عمله و رضیت عند و اجتته حیاة فی ادوم السرور و اسبغ الکرامة و اتم العیش » ؛ « و مرا در زمره آن کسانی که عمری دراز و عملی نیکو دارند و نعمت خود را بر ایشان تمام کرده ای – از آن گروه که خشنودی و زندگی نیکو وشادمانی پایدار و بخشایش بسیار و خوشی زندگی به ایشان ارزانی داشته ای – قرار بده ».

 4-6-4. یا در برخی دعاها چگونه رسیدن به دیگران را مطرح می سازد ، مثل فرازهایی از دعایی که در ماه رمضان  پس از نمازهای واجب خوانده میشود: « اللهم اغن کل فقیر ، اللهم اشبع کل جائع ، اللهم اکس کل عریان ، اللهم اقض کل مدین ، اللهم فرج کل مکروب » ؛ « بار خدایا همه تهیدستان را بی نیاز گردان ، همه گرسنگان را سیر ساز ، همه برهنگان را بپوشان ، وام همه وامداران را  ادا کن ، همه اندوهناکان را گشایش عنایت فرما». معلوم است که به دلیل سنن و قوانین حاکم بر جهان مادی چنین می شود که فقر و تهیدستی ، درماندگی ریشه کن شود ولی این دعا می خواهد به ما این آموزه را تعلیم دهد که غمخوار فقیران و گرسنگان و برهنگان و وامداران  و اندوهناکان باشیم و در پی رفع مشکلات آنها براییم و بی اعتنا از کنارشان  نگذریم. به هر روی یکی از اثرات دعا آن است که به ما می آموزد خدا را چگونه بشناسیم ، در پرتوی آن شناسایی چگونه با او سخن بگوییم و از اوچه چیزهایی بخواهیم ، مصالح دنیا و آخرت خویش را چگونه تشخیص دهیم و روابط خود را با دیگر انسانها چگونه تنظیم کنیم . این جهان دریاست و تن، ماهی و روح         یونس محجوب از تور صــــــبوحکر مسبح باشــــــــــد ، از ماهی رهید           ورنه در وی هضم گشت و ناپدیـد[25]--


 

پي نوشتها

[1] . نگا : بحار الانوار ، ج 93 ، ص 295.[2]  . همان ، صص 303 و 346 . [3] . نهج البلاغه ، نامه 31. [4] . مثنوی ، دفتر دوم ، 1648  و 1646 . [5] . شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید ، ج 20 ، ص 276 .[6] . مصباح المنیر ، ص 19 .[7] . نگا : همان ، ص21.[8] . مثنوی ، دفتر سوم ، 188 – 186 .[9] . بحار الانوار ، ج93 ،ص 341 .[10] . برای آگاهی بیشتر از محتوای این دعای عظیم القدر نگا : شرح الاسما یا شرح دعاء الجوشن الکبیر ، ملا هادی سبزواری ، تحقیق دکتر نجف علی حبیبی .[11] . دعای اول ، 31 و 32 .[12] . دعای 5 و 32 و 47 .[13] . دعای 32 و 47 .[14] . دعای 32 و 46 و 47 .[15] . دعای اول و 32 .[16] . دعای اول و 32 .[17] . فرازهای نخست دعا.[18] . برای آشنایی بیشتر با این زیارت گرا ن سنگ نگا: سیمای ائمه در شرح جامعه کبیره ، علی نظامی ؛ ادب فنای موبان ، آیة الله جوادی آملی . [19] . نگا : بحار الانوار ، ج 58 ، ص 129  و نگا : حدید ( 57 ) ، آیه 9  ؛ ابراهیم (14) ، آیه 1 .[20] . در خصوص آشنایی بیشتر با این آموزه ها نگا : شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق ، محمد تقی فلسفی . [21] . دعای هشتم .[22] . « فلما انقضت ایامه اقام و سید علی بن ابیطالب....» .[23] .  « قد علمت یا الهی ، ما نالنی من فلان بن فلان  مما خطرت و انتهه منی مما حجرت علیه ...».[24] . « فلعن الله امة اسست اساس الظلم و الجور علیکم اهل البیت … لعن الله آل زیاد و آل مروان .... اللهم انی هذا تبرکت به بنو امیه و ابن آکلة الاکباد اللعین بن اللعین .... و هذا یوم فرحت به آل زیاد و آل مروان بقتلهم الحسین  صلوات الله علیه » .

[25] . مثنوی ، دفتر دوم ، 3141 – 3140

منبع:کتاب دعا وتوسل؛محمد رضا کاشفی،سید محمد کاظم روحانی؛نهادنمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها  ..........................................................................................................................و.كد:131/1منبع:پرسش و پاسخهاي دانشجويي
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved